HİSSE SENEDİ

1. Hisse Senedinin Tanımı: Sermaye şirketlerinin ortaklarına sermaye paylarını belgelendirmek amacı ile verdikleri kıymetli evraklara hisse senedi denir.

Her sermaye şirketi hisse senedini çıkarma yetkisine sahip değildir. Sermaye Piyasası Kurulundan izin alan sermaye şirketleri hisse senedi çıkarabilir. Hisse senedi çıkarma yetkisi olan kurum ve kuruluşlar şunlardır:
- Anonim şirketler
- Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler
- Özel kanunla kurulmuş kurumlar (T.C. Merkez Bankası, Kamu İktisadi Teşekkülleri, sigorta şirketleri, bağlı ortaklıklar)

1.1. Hamiline ve Nama Yazılı Hisse Senetleri: Kıymetli evrak üzerinde sahibinin ismi belirtiliyorsa nama yazılı, isim belirtilmiyor ve elinde bulunduran kişiye alacak hakkı tanıyorsa hamiline yazılı hisse senedidir.

Nama yazılı kıymetli evraklar daha güvenlidir. Senet kaybedilirse ya da kötü niyetle başka birinin eline geçerse hamiline yazılı senet kolaylıkla elden çıkarılabilir. Çünkü senedin hak sahibi onu elinde bulunduran kişidir. Hamiline yazılı senetlerin devri teslim ile nama yazılı senetlerin devri ciro ile olur. Kıymetli bir evrak üzerindeki hakkın başkasına devredilmesi için yapılan işleme ciro denir. İki tür ciro vardır:

1.1.1. Tam Ciro: Devir edilen kişinin ad ve soyadı yazılarak "ödeyiniz" yazılır ve devreden kişi tarafından imzalanır.

1.1.2. Beyaz Ciro: İsim belirtilmeden, sadece "ödeyiniz" yazılır ve devreden kişi tarafından imzalanır.

1.2. Adi ve İmtiyazlı Hisse Senetleri: Sahiplerine eşit haklar tanıyan hisse senetlerine adî hisse senedi denir. Ana sözleşme ile oy hakkı, kâra iştirak vb. açılardan sahiplerine diğerlerine göre daha özel haklar sağlayan hisse senetlerine imtiyazlı hisse senetleri denir.

1.3. Primli ve Primsiz Hisse Senetleri: Senedin üzerinde yazılı olan değere nominal (itibari) değer denir. Hisse senedi üzerinde yazılı değerden daha yüksek bir bedel ile çıkarılıyorsa primli hisse senedi, üzerinde yazılı bedel ile çıkarılıyorsa primsiz hisse senedi denir.

1.4. Bedelli ve Bedelsiz Hisse Senetleri: Kuruluş ya da sermaye artırımı esnasında çıkarılan senetler bedelli senetlerdir. Bu sayede sermayedarlar dışındaki kişi ve kuruluşlardan fon temin edilir. İşletmenin bazı varlıklarındaki değer artışlarının sermayeye eklenmesi ile çıkarılan hisse senetlerine bedelsiz hisse senetleri denir. Bedelsiz hisse senetlerini işletme ortakları alabilir.

1.5. Kurucu ve İntifa Hisse Senetleri: Kuruluşta emeği geçenler için çıkarılan, ortaklık ve şirket yönetimine katılma hakkı vermeyen senetler kurucu hisse senetleridir. Sadece şirket kârının bir kısmı için alacak hakkı verir. İntifa hisse senetleri ise bazı kişiler için alacak ya da hizmetleri karşılığı çıkarılan ve ortaklık hakkı sağlamayan hisse senetleridir.

2. Hisse Senedinin Getirileri ve Sorumlulukları: Yatırım aracı olarak hisse senedini seçen kişi ve kuruluşlar kazanç sağlamak yanında
bazı sorumlulukları da yerine getirmelidirler. Bu hak ve sorumluluklar aşağıdaki şekilde sıralanabilir.

2.1. Temettü (Kâr Payı) Hakkı: İşletme kâr ettiği zaman hisse senedi sahibi olan ortak bu kâra hissesi oranında ortak olur. Ancak risk göz önüne alınırsa işletmenin her zaman kâr etmeyeceği de bilinmelidir. İşletme kârından kanunen ayrılması gereken tutarlar ayrılmadıkça ortakların temettüleri dağıtılamaz.

2.2. Rüçhan Hakkı: İşletmenin bedelli sermaye artırımına gitmesi halinde mevcut ortakların artırımdan öncelikle pay alma hakkına rüçhan hakkı denir. Bu haktan faydalanabilmek için eski hisse senedinin Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirtilen süre içinde ibraz edilmesi (sunulması) gerekir.

2.3. Yönetime Katılma ve Oy Hakkı: Hisse senedi sahibi olan yatırımcı şirket yönetim kurulu seçimlerinde seçmen ve aday olarak yönetime katılabilir. Ancak oy kullanımı hisse ile orantılı olduğu için işletmede her zaman fazla hissesi bulunan kişilerin söz hakkı daha fazladır. Her hisse bir oyu ifade eder. Bu durumda %51 hisseyi elinde bulunduranlar yönetime sahip olabilirler.

2.4. Bilgi Alma Hakkı: Pay sahipleri istedikleri zaman şirket sırları dışındaki genel bilgileri edinme hakkına sahiptirler. Bu hak engellenemez ve sınırlanamaz.

2.5. Sır Saklama Sorumluluğu: Pay sahibi hem ortaklığın devamı sırasında hem de ortaklıktan ayrıldıktan sonra şirket sırlarını saklamak ve açıklamamakla mükelleftir.

2.6. Taahhütleri Yerine Getirme Sorumluluğu: Pay sahibi işletme kuruluşunda ve sermaye artırımı esnasında taahhüt ettiği tutarları zamanında ödemekle sorumludur. Aksi halde cezai işleme maruz kalabilirler.

2.7. Sözleşme Şartlarına Uyma Sorumluluğu: Pay sahibi ortaklık sözleşmesinde belirtilen ve altına imzasını attığı tüm kurallara uymak ve sorumluluklarını yerine getirmek zorundadır.

3. Hisse Senedinde Fiyat ve Değer:
Yatırım alternatifi olarak hisse senedi tercih edilmiş ise getirinin takibi için hisse senedi fiyat ve değer tanımlarını bilmek gerekir.

3.1. Nominal (İtibari) Fiyat: Hisse senedinin çıkarılması sırasında belirlenen ve üzerinde yazılı olan değere nominal değer denir.

3.2. İhraç Fiyatı: Hisse senedinin satışa sunulduğu fiyattır. Hisse senedi nominal fiyat ile çıkarılabileceği gibi farklı bir fiyat ile de çıkarılabilir.

3.3. Piyasa Fiyatı: Hisse senedinin arz ve talep piyasasında işlem gördüğü fiyattır. Piyasa fiyatı işletmenin durumuna göre yüksek ya da düşük olabilir.

3.4. Borsa Fiyatı: Borsada işlem gören hisse senetlerinin bu piyasadaki arz ve talep durumuna göre oluşan fiyattır. Hisse senedine talep fazla ise senedin değeri artar.

3.5. Defter Değeri: İşletmenin öz sermaye toplamının hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunan tutardır.

3.6. Tasfiye Değeri: Şirketin dağılması halinde tüm varlıklardan borçlar düşüldükten sonra kalan tutarın hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunan tutardır.

3.7. İşleyen Teşebbüs Değeri: İşletmenin çalışır halde devri durumunda sağlayacağı gelir hesaplanarak bulunan değerdir.

3.8. Gerçek Değer: Yatırımcının tüm koşulları dikkate alarak hisse senedi için belirlediği değerdir.

4. Hisse Senedinin Şekli: Türk Ticaret Kanununun 413. Maddesine göre hisse senedinde bulunması gereken şekil şartları şunlardır:
- Şirket unvanı ve yetkili imzalar
- Esas sermaye miktarı
- Şirketin tescil tarihi
- Senet türü
- Senedin nominal değeri
Zorunlu olan bu şartların dışında ihtiyari (isteğe bağlı) olarak aşağıdaki hususlar da yer alabilir:
- Senet çıkış tarihi
- Şirket sözleşmesinin önemli maddeleri
- Pay (sermayenin bölünmüş parçaları) adedi
- Kuruluşu onaylayan mahkeme kararının tarih ve numarası
- Senetlerin seri ve sıra numarası

Aracı kurumlar,
- Ticari bankalar,
- Yatırım ve kalkınma bankaları borsada işlem yapabilirler.
Borsanın özellikleri şunlardır:
- Ekonomiye kaynak yaratır.
- Sermayeyi tabana yayar.
- Likidite (hemen kullanılabilir para) sağlar.
- Ekonominin göstergesidir.
- Tasarrufların değerlendirilmesini sağlar.
- Güven sağlar.
- Bilgilere kolay ulaşmayı sağlar.

Hisse senetleri birincil ve ikincil piyasada işlem görmektedir. Birincil piyasalarda şirketler ile tasarruf sahipleri doğrudan karşı karşıya gelir ve alım satım yaparlar. Halka arz işleminin borsada yapıldığı piyasadır.

Birincil piyasalardan alınan menkul kıymetlerin el değiştirmesi ile oluşan piyasalar ise ikincil piyasalardır. İkincil piyasa işlemleri Borsada Ulusal Pazar, İkinci Ulusal Pazar, Yeni Ekonomi Pazarı, Gözaltı Pazarı ve Fon Pazarında yapılır.

5.1. Ulusal Pazar: İMKB’nin temel pazarıdır. İstikrarlı şirketlerin işlem gördüğü pazardır.

5.2. İkinci Ulusal Pazar: Gelişmekte ve büyümekte olan küçük ve orta ölçekli işletmelerin hisse senetlerinin işlem gördüğü pazarlardır.

5.3. Yeni Ekonomi Pazarı: Bilişim, elektronik, telekomünikasyon, bilgisayar, internet, donanım, medya vb. şirketlerin hisse senetlerinin işlem gördüğü pazarlardır.

5.4. Gözaltı Pazarı: Bilgilendirme görevlerini yerine getirmeyen, düzenlemelere uyum sağlamayan şirketlerin hisse senetlerinin işlem gördüğü pazarlardır.

5.5. Fon Pazarı: Yatırım fonlarının işlem gördüğü pazarlardır.

Sermaye Piyasası Kurulundan yetki belgesi alan aracı kurumlar ve bankalar hisse senedi piyasasında alım satıma aracılık ederler. Bunlara yetkilerine göre borsa üyesi ya da üye temsilcisi denir. Hisse senedi piyasası basit olarak şu şekilde işlemektedir:

Müşteri borsa üyesine alım satım için müşteri emri verir.
- Üye temsilcisi emri bilgisayara aktarır ve müşteri emri borsa emrine dönüşür.
- Borsa işlemleri seans saatleri içinde yapılır. Borsada işlemlerin başlaması ve bitmesi arasında geçen süreye seans denir.
- Hisse senedi piyasasında işlem birimi “lot” tur. Bir lot bin adet hisse senedini ifade eder.
- Alım için verilen en son emir iptal edilebilir veya düzeltilebilir.
- Borsa ile ilgili sorgu ekranları kullanılarak bilgi toplanabilir.
- Sahip olunan menkul kıymetin satış emrinin verilmesi ya da satılmasına açığa satış denir.
- Borsa verilerini takip edilmesinde göstergeler (endeks) kullanılır. Hisse senetlerinin fiyat ve getirilerini, oransal değişimleri yansıtan göstergeye endeks denir.
- Hisse senedi piyasasında takas ve saklama hizmetleri de verilmektedir.

6. Hisse Senedi ve Tahvilin Farkları:
- Hisse senedi sahibine ortaklık, tahvil ise alacak hakkı sağlar.
- Hisse senedi sahibi yönetime katılır, tahvil sahibi katılamaz.
- Tahvilde vade varken hisse senedinde vade yoktur.
- Tahvil sabit, hisse senedi ise değişken getirilidir.
- Tahvilde risk yoktur. Hisse senedinde risk vardır.
- Hisse senedini anonim şirketler ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler çıkarabilirken tahvilleri bunların yanında tüzel kişiliğe sahip kamu kuruluşları da çıkarmaktadır.

Borsada Yatırım Yapılırken Nelere Dikkat Edilmeli ?.: Yatırım yapıcağınız hisse senedini belirlerken bir çok kriter olmakla birlikte özellikle küçük yatırımcıya tavsiyemiz PD/DD oranı, Şirket sermayesi,Özsermaye ve dolaşımdaki lot sayısı gibi değerlere dikkat etmeleridir.

   PD/DD oranı: Şirketin beyanları doğrultusunda hesaplanmış defter değeri ile piyasadaki mevcut hisse fiyatı baz alınarak hesaplanan piyasa değeri arasındaki oransal ilişkiyi ifade eder. Piyasa değeri(PD), defter değeri(DD) ne göre daha düşük kalmış bir hissenin PD/DD oranı 1 in altında; Piyasa değeri(PD), defter değeri(DD) ne göre daha yüksek olan hissenin PD/DD oranı 1 in altında bir olacaktır. PD = DD olması durumunda ise bu oran 1 çıkacaktır. Dolayısıyla 1 in altında kalmış bir PD/DD oranı o hissenin olması gerekenden daha ucuza satıldığını, 1 in üstündeki bir değer ise olması gerekenden daha pahalıya satıldığını gösterir. Örneğin PD/DD=0,40 olan bir hisse olası gerekenden %60 daha ucuza satılıyor demektir. Elbette unutulmamalıdırki PD/DD oranı şirketin faaliyet alanı, borçları, davaları, alacakları, henüz değerlemeye tabi tutulmamış varlıkları vs. gibi durumlar gözönüne alınarakda değerlendirilmelidir. Ve yine unutulmamalıdırki herşeyin yolunda olduğu bir şirketin hisse değerlemesine ait PD/DD oranı er yada geç 1 veya yukarısına doğru hareket edecektir.

   Şirket Sermayesi: Bir şirketin sermayesi o şirketin iş yapabilme gücüne işaret eder. Şirket sermayesi dikkate alınarak yatırım yapılacaksa iki durum ortaya çıkmaktadır. Birincisi yüksek sermayeli şirketler : bu tip şirketlere ait hisselerin fiyatlarında aşağı yada yukarı yönlü büyük değişimler çok fazla olmaz. Uzun vadeli küçük çıkışlar, bedelsiz ve temmettü verimleri ile getiri sağlarlar. Dolaşımdaki lot sayılarıda yeterince çoksa %10 a yakın bir çıkışta yüklü miktarda satış yeme olasılıkları güçlüdür. Yinede uzun vadeli sağlamcı kağıtlarıdır. Risk faktörü büyük olmakla birlikte küçük sermayeli şirketlerde daha fazladır. Elbette kaybetme olasılığıda. Küçük sermayeli şirketler içerisinde büyüme potansiyeli taşıyan, özellikle sermayesinden daha fazla kar açıklayanlar potansiyel sıçrama kağıtlarıdır. Bu tip şirketlerin içinde özellikle sermaye arttırımına ihtiyaç duyabilecek, dolaşımdaki lot sayısı az şirketlerin hisse fiyatları çok yüksek değerlerlere ulaşabilmekteler.

   Özsermaye: Bir şirketin bütün varlıklarının değerinden, bütün yükümlülüklerini (borç vs…) düştüğümüzde ortaya çıkan net varlık değeridir. Diğer bir deyişle; bir şirketin bütün varlıklarını satıp, tüm borçlarını kapattığımız zaman elimize geçecek değerdir. Şirketin muhasebe rakamlarına dayanır. Muhasebede pek çok varlık maliyetiyle hesaba dahil edildiği için, özsermaye rakamı hesaplanandan gerçekte daha yüksek olabilir.

   Dolaşımdaki Lot sayısı: Bir şirkete ait hisse senetlerinden ne kadarının piyasada alınıp satılabildiğinin ifadesidir. Bildiğiniz gibi piyasada az olan her daim yüksek değerlere satılır. Lot sayısının azlığı beraberinde bütün sığ hisse senetlerinde olduğu gibi yüksek dalgalanmalara sebeb olur. Hisselerin çoğunluğunun bir elde toplanmış olma tehlikesi göz ardı edilmemelidir. Tabiki bu durum bazen avantajda olabilmektedir.

   F/K: Fiyat/Kazanç oranıdır. Şirketin piyasa değerinin net karına bölünmesiyle bulunur. Veya şirketin hisse fiyatının hisse başı karla bölünmesiyle de bulunabilir. (İkisi aslında aynı hesabın farklı formülüdür…) Eğer bir şirket düzenli faaliyet karı elde ediyor ve düşük F/K’ya sahipse, bu iyiye yorumlanır. F/K oranı ne kadar düşükse, o kadar iyidir. Aynı zamanda yapılan yatırımın kaç yılda geriye döneceğini de gösterir. (Bilanço varlığı olarak…) Çok uzun vadeli yatırımlarda, ilgili ülkenin faiz oranlarıyla da kıyaslanır. Örneğin reel faiz oranının %10 olduğu bir ülkede, satın alınan bononun F/K’sı 100/10=10'dur. Haliyle bu ülkede 10 seviyesinin altında F/K oranı iyi kabul edilir. Faizler arttıkça hisse senetlerinin cazibesi düşer veya tersi durumda artar. İstisnai olarak eğer bir şirketin kendi risk seviyesi, ülke riskine kıyasla düşük görülüyorsa, bono üstünden hesaplanan F/K 'nın üstünde oranlar da normal kabul edilebilir. Sabit kar elde eden şirketlerde bu durum sık görülür.